กฎกระทรวงมาตรฐานกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2568: สิ่งที่เปลี่ยนไปและโรงงาน 24 ประเภทที่ต้องตรวจวัด

สรุปสาระสำคัญกฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผลบังคับใช้ 26 พฤษภาคม 2568 ทั้งคำนิยามใหม่ที่เปิดทางให้ใช้เครื่องมือวิเคราะห์ ค่ามาตรฐานที่ริมรั้วและปล่องระบาย วิธีการตรวจวัดตามข้อ 8 และข้อ 9 พร้อมบัญชีท้ายกฎกระทรวงโรงงาน 24 ประเภท

กฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2568 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 142 ตอนที่ 21 ก หน้า 7 เมื่อวันที่ 27 มีนาคม 2568 และมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 26 พฤษภาคม 2568 โดยยกเลิกกฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานและวิธีการตรวจสอบกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2548 ที่ใช้บังคับมากว่า 20 ปี [1][2]

การปรับปรุงครั้งนี้มีนัยสำคัญต่อสถานประกอบการอย่างน้อยสามเรื่อง ได้แก่ การเปิดช่องให้ตรวจวัดค่าความเข้มกลิ่นด้วยเครื่องมือวิเคราะห์นอกเหนือจากการดมด้วยจมูกคน การเพิ่มโรงงานเกี่ยวกับยางธรรมชาติเข้าสู่บัญชีควบคุม และการปรับค่ามาตรฐานที่ปล่องระบายสำหรับโรงงานนอกเขตอุตสาหกรรม บทความนี้สรุปสาระสำคัญของกฎกระทรวงฉบับใหม่ พร้อมตารางเปรียบเทียบกับฉบับเดิมและบัญชีท้ายกฎกระทรวงที่ระบุประเภทโรงงานซึ่งอยู่ในบังคับต้องตรวจวัดกลิ่น

เหตุผลความจำเป็นในการปรับปรุงกฎหมาย

ตามหมายเหตุท้ายกฎกระทรวง ระบุเหตุผลในการประกาศใช้ไว้ 3 ประการ [1]

• เพื่อปรับปรุงมาตรฐานและวิธีการตรวจสอบกลิ่นในอากาศจากโรงงานให้เหมาะสมกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป
• เพื่อให้ครอบคลุมการประกอบกิจการโรงงานที่มีอยู่ให้ครบถ้วน โดยเพิ่มบัญชีท้ายกฎกระทรวงจาก 23 ประเภท เป็น 24 ประเภท ด้วยการเพิ่มโรงผลิตยางเข้ามา
• เพื่อให้สอดคล้องกับมาตรา 56 แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ซึ่งกำหนดให้ส่วนราชการที่มีอำนาจตามกฎหมายแก้ไขมาตรฐานการควบคุมมลพิษไม่ให้ต่ำกว่ามาตรฐานควบคุมมลพิษจากแหล่งกำเนิดที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมกำหนด [4]

อำนาจในการออกกฎหมายและวันที่มีผลบังคับใช้

กฎกระทรวงฉบับนี้ออกโดยอาศัยอำนาจตามมาตรา 6 วรรคหนึ่ง แห่งพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติโรงงาน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2562 ประกอบกับมาตรา 8 (5) แห่งพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 โดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม [3] ให้ไว้ ณ วันที่ 3 มีนาคม 2568 ลงนามโดยนายเอกนัฏ พร้อมพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม และประกาศในราชกิจจานุเบกษาวันที่ 27 มีนาคม 2568

• ข้อ 1 ให้ใช้บังคับเมื่อพ้นกำหนด 60 วันนับแต่วันประกาศในราชกิจจานุเบกษาเป็นต้นไป กล่าวคือมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 26 พฤษภาคม 2568
• ข้อ 2 ให้ยกเลิกกฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานและวิธีการตรวจสอบกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2548

เปรียบเทียบคำนิยาม ฉบับ พ.ศ. 2548 กับ พ.ศ. 2568

ข้อ 3 ของกฎกระทรวงฉบับใหม่ได้ปรับปรุงคำนิยามสำคัญหลายคำ โดยจุดร่วมของการแก้ไขคือการเปิดช่องให้ใช้เครื่องมือวิเคราะห์ในการตรวจวัดกลิ่นได้ นอกเหนือจากการใช้จมูกคน

ข้อสังเกตสำคัญ ฉบับ พ.ศ. 2568 เพิ่มให้วัดอากาศที่เจือจางด้วยเครื่องมือได้ ซึ่งเปิดทางสู่การใช้เทคโนโลยีอื่น เช่น จมูกอิเล็กทรอนิกส์ (E-Nose) และตัดคำว่า “ตัวอย่างกลิ่น” ออกจากบทนิยาม รวมทั้งเปลี่ยนนิยาม “เขตอุตสาหกรรม” โดยตัดพื้นที่ตามกฎหมายผังเมืองออก แต่เพิ่มโครงการจัดสรรที่ดินเพื่อการอุตสาหกรรมเข้ามาแทน

ขอบเขตการบังคับใช้และหลักการควบคุม

ข้อ 4 กฎกระทรวงนี้ให้ใช้บังคับกับโรงงานในประเภท ชนิด หรือขนาดของโรงงานตามกฎกระทรวงที่ออกตามมาตรา 7 ตามที่ระบุในบัญชีท้ายกฎกระทรวงนี้ ซึ่งกำหนดโรงงานที่ต้องตรวจวัดไว้จำนวน 24 ประเภท (รายการ)

ข้อ 5 ห้ามโรงงานตามข้อ 4 ระบายอากาศที่มีกลิ่นออกจากโรงงาน เว้นแต่ได้ทำการจนอากาศที่ระบายออกนั้นมีค่าความเข้มกลิ่นไม่เกินกว่าค่าที่กำหนดในข้อ 6 หรือข้อ 7 แล้วแต่กรณี ทั้งนี้ต้องไม่ใช้วิธีทำให้เจือจาง

• รายการที่ 1–22 และรายการที่ 24 → ใช้ค่ามาตรฐานตามข้อ 6
• รายการที่ 23 (โรงงานยาง) → ใช้ค่ามาตรฐานตามข้อ 7 ซึ่งกำหนดค่าไว้ต่างจากกลุ่มแรก

ค่ามาตรฐานความเข้มกลิ่น

ข้อ 6 อากาศที่ระบายออกจากโรงงานตามข้อ 4 ในรายการที่ 1 ถึงรายการที่ 22 และรายการที่ 24 ต้องมีค่าความเข้มกลิ่นดังนี้

• กรณีตั้งอยู่ในเขตอุตสาหกรรม ค่าความเข้มกลิ่นบริเวณรั้วหรือขอบเขตภายในโรงงานไม่เกิน 30 หรือค่าความเข้มกลิ่นที่ปล่องระบายอากาศของโรงงานไม่เกิน 1,000
• กรณีตั้งอยู่นอกเขตอุตสาหกรรม ค่าความเข้มกลิ่นบริเวณรั้วหรือขอบเขตภายในโรงงานไม่เกิน 15 หรือค่าความเข้มกลิ่นที่ปล่องระบายอากาศของโรงงานไม่เกิน 300 ตามตัวบทข้อ 6

ข้อ 7 อากาศที่ระบายออกจากโรงงานตามข้อ 4 ในรายการที่ 23 (โรงงานยาง) ทั้งกรณีที่ตั้งอยู่ในเขตอุตสาหกรรมและนอกเขตอุตสาหกรรม ต้องมีค่าความเข้มกลิ่นบริเวณรั้วหรือขอบเขตภายในโรงงานไม่เกิน 30 หรือค่าความเข้มกลิ่นที่ปล่องระบายอากาศของโรงงานไม่เกิน 2,500

ตารางสรุปเปรียบเทียบค่ามาตรฐานกลิ่น

สาระสำคัญของการเปลี่ยนแปลง ประการแรก เพิ่มโรงงานลำดับที่ 23 (โรงยาง) เข้ามาควบคุมเป็นครั้งแรก โดยกำหนดค่าที่รั้วไม่เกิน 30 และที่ปล่องไม่เกิน 2,500 ทั้งในและนอกเขตอุตสาหกรรม ประการที่สอง ผ่อนปรนค่าที่ปล่องระบายสำหรับโรงงานลำดับที่ 1–22 และ 24 ที่อยู่นอกเขตอุตสาหกรรม จากเดิมไม่เกิน 300 เป็นไม่เกิน 1,000 ขณะที่ค่าที่ริมรั้วยังคงเดิม

วิธีการตรวจวัดและบทเฉพาะกาล

ข้อ 8 การตรวจวัดค่าความเข้มกลิ่นตามกฎกระทรวงนี้ ให้ใช้วิธีการตรวจวัดค่าความเข้มกลิ่นโดยการวิเคราะห์กลิ่นด้วยการดม (sensory test) ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่รัฐมนตรีกำหนดโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา ส่วนการตรวจวัดค่าความเข้มกลิ่นด้วยวิธีการอื่นนอกจากวิธีการตามวรรคหนึ่ง เช่น จมูกอิเล็กทรอนิกส์ ก็ให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่รัฐมนตรีกำหนดโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษาเช่นกัน กล่าวคือกรมโรงงานอุตสาหกรรมต้องออกหลักเกณฑ์รองรับทั้งวิธี sensory test และวิธีอื่น ๆ

ข้อ 9 (บทเฉพาะกาล) ในระหว่างที่ยังไม่มีการออกหลักเกณฑ์และวิธีการที่รัฐมนตรีกำหนดตามข้อ 8 ให้นำกฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานและวิธีการตรวจสอบกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2548 และคำสั่งที่ออกตามกฎกระทรวงดังกล่าว มาใช้บังคับแก่การดำเนินการเกี่ยวกับการตรวจวัดค่าความเข้มกลิ่นไปพลางก่อน จนกว่าจะมีหลักเกณฑ์และวิธีการตามข้อ 8 ใช้บังคับ

สรุปคือ หากกรมโรงงานอุตสาหกรรมยังไม่ประกาศหลักเกณฑ์ใหม่ ให้ใช้วิธีการตรวจวัดตามประกาศเดิมฉบับ พ.ศ. 2548 ไปก่อน

บัญชีท้ายกฎกระทรวง โรงงานที่ต้องควบคุมกลิ่น 24 ประเภท

บัญชีท้ายกฎกระทรวง พ.ศ. 2568 กำหนดโรงงานที่อยู่ในบังคับต้องตรวจวัดกลิ่นรวม 24 รายการ โดยอ้างอิงลำดับประเภทโรงงานตามกฎกระทรวงที่ออกตามมาตรา 7 แห่งพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 สรุปได้ดังนี้

หมายเหตุ เอกสารสรุปต้นทางให้รายละเอียดไว้ 22 รายการจากทั้งหมด 24 รายการ โดยไม่ได้ระบุรายละเอียดของรายการที่ 16 และรายการที่ 20 ผู้ที่ต้องใช้บัญชีฉบับเต็มควรตรวจสอบกับบัญชีท้ายกฎกระทรวงในราชกิจจานุเบกษาโดยตรง [1]

ข้อสังเกต รายการที่ 23 ซึ่งอ้างอิงโรงงานลำดับที่ 52 เกี่ยวกับยางธรรมชาติ เป็นรายการที่เพิ่มเข้ามาใหม่ในฉบับ พ.ศ. 2568 ทำให้บัญชีท้ายกฎกระทรวงเพิ่มจาก 23 ประเภท เป็น 24 ประเภท และเป็นรายการเดียวที่ใช้ค่ามาตรฐานตามข้อ 7

สิ่งที่สถานประกอบการควรเตรียม

• ตรวจสอบว่ากิจการของท่านอยู่ในบัญชีท้ายกฎกระทรวง 24 รายการหรือไม่ และอยู่ในกลุ่มข้อ 6 หรือข้อ 7
• ยืนยันสถานะที่ตั้งว่าอยู่ในหรือนอกเขตอุตสาหกรรมตามนิยามใหม่ ซึ่งไม่ได้อ้างอิงกฎหมายผังเมืองแล้ว แต่รวมโครงการจัดสรรที่ดินเพื่อการอุตสาหกรรม
• ทบทวนผลตรวจวัดล่าสุดเทียบกับค่ามาตรฐานที่ริมรั้วและที่ปล่องระบายตามตารางข้างต้น
• ติดตามประกาศหลักเกณฑ์และวิธีการตรวจวัดที่รัฐมนตรีจะกำหนดตามข้อ 8 เนื่องจากในระหว่างนี้ยังต้องใช้วิธีการตามฉบับ พ.ศ. 2548

RE-VEAL ให้บริการตรวจวัดและวิเคราะห์แหล่งกำเนิดกลิ่นเชิงลึก ดูรายละเอียดระบบตรวจวัดและวิเคราะห์แหล่งกำเนิดกลิ่น Odor Fingerprint หรือติดต่อทีมงานเพื่อประเมินความสอดคล้องกับกฎกระทรวงฉบับใหม่

เอกสารอ้างอิง

[1] กฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2568. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 142 ตอนที่ 21 ก หน้า 7 (27 มีนาคม 2568).
[2] กฎกระทรวง กำหนดมาตรฐานและวิธีการตรวจสอบกลิ่นในอากาศจากโรงงาน พ.ศ. 2548.
[3] พระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 และพระราชบัญญัติโรงงาน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2562.
[4] พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 มาตรา 56.